Powiśle – kraina wyobrażona
Autor: Wiesław Niedziałkowski
Na osi czasu przenosimy się do okresu międzywojnia, czyli lat ’20 i ‘30 XX w. Pogranicznymi oraz częściowo granicznymi rzekami Drwęcą i Osą, które dzielą wówczas Polskę i Prusy Wschodnie, docieramy do Wisły. Przekraczając ówczesną granicę w Russenau (pol. Rusinowo) wkraczamy tym samym na Powiśle – kraina to wyobrażona? Dlaczego? Czy jednak prawdziwa?
Plebiscyt na Powiślu, ale w dokumentach brak nazwy „Powiśle” – dlaczego?
Pojęcie „Powiśle” nie występuje w przedwojennych słownikach geograficznych1. Brak go również w wielkich encyklopediach powojennej Polski czy atlasach zawierających oficjalny wykazach regionów geograficznych2. Niemniej w lipcu 1920 r. na terenie Warmii, Mazur i Powiśla odbył się plebiscyt – wydarzenie powszechnie znane i przypominane podczas kolejnych rocznic. Jednak w wyborze źródeł „Plebiscyty na Warmii, Mazurach i Powiślu w roku 1920” (1986) wśród ponad trzystu załączonych dokumentów nigdzie nie znajdziemy słowa nazwie „Powiśle”3.
Występują tam wszelkie możliwe ekwiwalenty zawartego w tytule tego tekstu słowa: „powiaty nadwiślańskie/powiślańskie”, „Sztumskie” i „Kwidzyńskie”, „Rejencja kwidzyńska” etc. Brak jednak słowa o nazwie „Powiśle”. Dalsze eksploracje źródeł w odniesieniu do okresu międzywojnia pogłębiają jeszcze trudności w ustaleniu genezy przedmiotowego pojęcia.
Warmiński Komitet Plebiscytowy z siedzibą w Kwidzynie – gdzie się podziała nazwa „Powiśle”?
I tak Mieczysław Jałowiecki, pierwszy oficjalny przedstawiciel Rządu Polskiego w Wolnym Mieście Gdańsku (1919–1920), odwiedzając Helenę i Stanisława Sierakowskich w Waplewie Wielkim, z dzisiejszej perspektywy leżącym na ścisłym Powiślu, wspomina, że
Rodzina Sierakowskich była jedną z nielicznych rodzin starej szlachty pomorskiej, które na Warmii […] walczyły z uporem o polskość […]4.
Jałowiecki przekonany był więc, że przebywał na Warmii, a nie na Powiślu. Trudno się dziwić emigrantowi z byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, skoro jego gospodarze zaangażowani byli w Warmińskim Komitecie Plebiscytowym z siedzibą w Kwidzynie. Należy tu również pamiętać, że Diecezja Warmińska z siedzibą we Fromborku obejmowała wówczas swoim zasięgiem katolików mieszkających na obszarze, który dzisiaj nazywamy Powiślem.
Melchior Wańkowicz na Powiślu, czyli „w Malborei”
Melchior Wańkowicz podczas swojej podroży po Warmii i Mazurach latem 1935 r., opisanej w książce „Na tropach Smętka”, kieruje się w stronę Powiśla. W rozdziale zatytułowanym „W Malborei” autor wyjaśnia cel tej podroży:
[…] odkryliśmy na Powiślu, czyli, jak tam powszechnie przyjęto mówić, w Malborei, krewniaków5.
Nie spotkałem w innych badanych tekstach źródłowych przytoczonego przez Wańkowicza określenia, które jest zapewne nawiązaniem do najczęściej używanego synonimu słowa „Powiśle” w okresie międzywojnia, czyli do „Ziemi Malborskiej”.
Ziemia malborska według Władysława Łęgi
Władysław Łęga – etnograf i duchowny rodem z Powiśla – definiuje ją w następujący sposób:
Ziemią malborską nazywamy obszar między Wisłą, Nogatem, rzeką Dzierzgoń, Liwą a linią Malborka, zamieszkały przed ludność polską, mówiącą narzeczem malborskim.
Jest to uszczuplony zasięg dawnego województwa malborskiego. Administracyjnie należy ziemia malborska dzisiaj [rok 1933 – przyp. W. N.] w przewarzającej części do Rzeszy Niemieckiej, wchodząc w skład powiatów malborskiego, sztumskiego, kwidzyńskiego i suskiego, włączonych do Prus Wschodnich […]6.
Powiśle według Haliny Donimirskiej-Szymerowej
Halina Donimirska‑Szymerowa, przedstawicielka jednej z bardziej liczących się w regionie rodzin ziemiańskich, wspomina w swoich memuarach, że w połowie lat trzydziestych Powiśle odwiedzali goście oraz jej krewni z Polski, którym prezentowano okoliczne atrakcje i zabytki, nie wyłączając zamku malborskiego. Zauważa przy tym, że
chętniej używaliśmy dla naszej, małej ojczyzny historycznej nazwy Ziemia Malborska niż Powiśle, gdyż nawiązywała do jej polskich tradycji7.
Z powyższych fragmentów wspomnień wynika, że w latach trzydziestych pojęcie „Powiśle” funkcjonowało w społecznym obiegu, natomiast regionu tego nie nazywano w sposób jednorodny.
Powiśle w dyskursie naukowym – rola Huberta Górnowicza i Związku Polaków w Niemczech
Kto, kiedy i w jakim celu ukonstytuował to pojęcie? Cennych informacji udziela nam Hubert Górnowicz, językoznawca z Uniwersytetu Gdańskiego, który pojęcie „Powiśle” wprowadził do dyskursu naukowego:
Termin Powiśle powstał w dwudziestoleciu międzywojennym w Związku Polaków w Niemczech jako nazwa obszaru, na którym mówiono polskimi gwarami malborskimi. Stanowił on w strukturze tego związku w byłych Prusach Wschodnich przeciwstawienie w stosunku do Warmii i Mazur8.
Autor nie powołał się tu jednak na żadne źródło. Związek Polaków w Niemczech powstał w roku 1922, a Statut tego związku nie zawiera słowa Powiśle9. Idąc tym tropem, zapoznałem się z treścią statutu Związku Polaków w Prusach Wschodnich (nazwa oryginalna to Ustawy Związku Polaków w Prusach Wschodnich), gdzie w pkt. 6 „Organizacja” widnieje zapis:
„Także C.[entralny]K.[omitet] mianuje trzech sekretarzy obwodowych, a to po jednym na Powiśle, Warmię i Mazury”10. W statucie zawarte jest miejsce i data: „Olsztyn, dnia 30 listopada 1920 r.”11
Statut został poprzedzony protokołem z zebrania konstytucyjnego Związku Polaków w Prusach Wschodnich, gdzie w pierwszym akapicie – z zachowaniem pisowni oryginalnej – zapisano:
W myśl uchwały powziętej na wspólnym posiedzeniu Rad Ludowych powiatów Sztumskiego i Kwidzyńskiego odbył się w Olsztynie w hotelu International zjazd delegatów ludności polskich z Powiśla, Warmji i Mazur. Upoważnionych do głosowania delegatów przybyło z Kwidzyńskiego 3, z Sztumskiego 6, z Warmji 7, z Mazur 1. […] Posiedzenie rozpoczęło się w wtorek, dnia 30. listopada rb. o godz. 11. przed poł.12
Jest to najwcześniejszy dokument zawierający słowo „Powiśle”, do którego udało mi się dotrzeć.
Powiśle w publicystyce regionalnej – rola dr Justyny Liguz
W sferze publicystyki regionalnej pojęcie „Powiśle” zadebiutowało jeszcze wcześniej. Justyna Liguz, historyczka z Kwidzyna i współredaktorka jego najobszerniejszej dwutomowej monografii „Kwidzyn. Dzieje Miasta” (2004, 2013), wskazała tu13 „Gazetę Polską dla powiatów nadwiślańskich”, gdzie już po przegranym plebiscycie z datą 24 lipca 1920 znajdziemy na stronie tytułowej tekst pod tytułem „Znaczenie ogólnoeuropejskie problemu przynależności Powiśla do Polski”14. Ten dwuszpaltowy tekst podpisał Paweł Chmura, jednak ze względu na zdecydowanie antyniemiecką wymowę tego artykułu i ówczesne realia polityczne, należy założyć, iż prawdziwy autor posłużył się tu pseudonimem.
Żeromski akuszerem pojęcia „Powiśle”?
W dniu 18 czerwca 1920 r.15 na łamach „Rzeczpospolitej” opublikowano rozdział „Iława – Kwidzyn – Malborg” autorstwa Stefana Żeromskiego, dotyczący pobytu pisarza na Powiślu w czasie akcji przedplebiscytowej. W reportażu pojęcie „Powiśle” występuje expressis verbis w odniesieniu do terenu położonego po prawej stronie Wisły zamieszkałego przez etnos polski i nie mogło być kalką znanego zapewne Żeromskiemu Powiśla warszawskiego (wówczas osiedle robotniczo‑przemysłowe po lewej stronie Wisły).
Czy możemy zatem założyć, że akuszerem pojęcia „Powiśle” w skali ogólnopolskiej był Żeromski? Tak, o ile udałoby się udowodnić, że redaktorzy „Gazety Polskiej dla powiatów nadwiślańskich” znali i inspirowali się tekstem Żeromskiego. Z pewnością nie wolno pominąć siły odziaływania tego pisarza.
Najwcześniejszy dokument o Powiślu – ponownie Justyna Liguz
„Palmę pierwszeństwa” musimy oddać dr Justynie Liguz – badaczce regionu z Kwidzyna, która dotarła do dokumentu datowanego na 25 maja 1920 r. Jest to pismo skierowane przez Towarzystwo ku wyzwoleniu Mazur, Warmji i ziem nadwiślańskich do Starostwa Powiatu w Szubinie z prośbą o administracyjną interwencję
Ponieważ w biurze naszem zgłaszają się stale interesenci, którzy zgłosili się na posady urzędników: kolejowych, policyjnych, pocztowych itd. na ziemiach plebiscytowych: Warmji, Mazur, Powiśla16.
Powiśle z orbicie odziaływania prowincji wschodniopruskiej
Do pracy Jędrzeja Giertycha „Za północnym kordonem (Prusy Wschodnie)” (1934, tu: 2022) załączona jest mapa Prus Wschodnich (Mapa 1), która w sposób wyrazisty ilustruje określenie, że Powiśle oznaczone na mapie jako Ziemia Malborska
jest półwyspem Pomorza, mimo pewnych cech swoistych zrośnięta jest tysięcznymi węzłami zadzierzgniętych stosunków i urobionych wiekami podobieństw z krajem poza Wisł17.
Przegrany plebiscyt i wyznaczenie granicy na linii Wisły i Nogatu spowodowały w znacznym stopniu zerwanie wielowiekowych więzów łączących Powiśle z Pomorzem. Całkiem nowa sytuacja polityczna spowodowała, że Powiśle znalazło się w orbicie odziaływania prowincji wschodniopruskiej. Tu leżały podstawy wykreowania tożsamości powiślańskiej, emancypacja regionalna wobec Warmii i Mazur, a sama nazwa tego regionu dookreślała jego autonomiczną identyfikację i aspiracje jako odrębnego obszaru. Wymagało to wykreowania nowego szyldu, pod którym wystąpili ostatecznie przedstawiciele Kwidzyna i Sztumu podczas tworzenia Związku Polaków w Prusach Wschodnich.
Klika słów o zasięgach terytorialnych Powiśla
„Powiśle” nie posiada do dzisiaj jednoznacznie określonych granic i wykazują one zmienność w zależności od przyjętych kryteriów. Ze względu na badany tu okres międzywojnia brak tu odniesień do innych okresów przed i po dwudziestoleciu międzywojennym. Wyjątek stanowi maksymalna koncepcja terytorialna Powiśla opracowana w latach pięćdziesiątych przez Rajmunda Galona z Instytutu Zachodniego w Poznaniu18, która pełni tu funkcję odniesienia dla dwóch innych obszarów okresu międzywojnia, czyli Powiśla jako Ziemi Malborskiej i obszaru plebiscytowego (Mapa 2).
Koncepcja Instytutu Zachodniego w Poznaniu i jej maksymalny zasięg terytorialny Powiśla rozwiązywała problem uzasadnienia praw państwa polskiego do historycznej Pogezanii (część Prus Górnych, niem. Oberland). Regionu usytuowanego w przybliżeniu między rzeką Pasłęką na wschodzie a granicą obszaru objętego plebiscytem roku 1920 na zachodzie. Ten szeroki pas terytorium znajdował się pomiędzy Powiślem a Warmią i Mazurami. O ile w odniesieniu do terenów Warmii, Mazur i Powiśla istniały przesłanki uzasadniające historyczną polskość tych ziem, to na terenie tej części Prus Górnych Polacy do roku 1945 nie zamieszkiwali w zwartych grupach19. Na miniaturze tej mapy w prawym górnym rogu widzimy, jak poprzez połączenie trenów Powiśla, Warmii i Mazur ten terytorialny problem został rozwiązany.
Powiśle – wspólne terytorium Niemców i Polaków oraz tzw. „Mała Polska”
Plebiscyt na Powiślu w 1920 r. został przeprowadzony na terenach, gdzie Niemcy (w większości) i Polacy (w mniejszości) zamieszkali wspólne terytorium, co stanowiło o niepowtarzalności tego regionu. Dlatego też to kryterium wytycza osobne granice Powiśla20. Oraz obszaru, do którego odnosić się będą analizowane tu teksty autobiograficzne w języku polskim i niemieckim. Mapa ilustruje również specyfikę granicy na Wiśle, która nie przebiegała pośrodku koryta rzeki, a ok. 20 m od jej prawego brzegu. Zaś jedynym punktem swobodnego dostępu do Wisły dla Niemców był port w Kurzebrack (pol. Korzeniewo). Tzw. „Mała Polska” to pięć wsi: Nowe Lignowy, Kramary, Dwór Bursztych, Janowo i Małe Pole20 – jedyny skrawek Prus Wschodnich na Powiślu przyłączony do Polski po przegranym plebiscycie.
1. „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich” w 15 t. (1880–1902); „Słownik geograficzny Państwa Polskiego i ziem historycznie z Polską związanych” w 9 t. (1936–1939) niedokończony ze względu na wybuch II WŚ.
2. „Wielka Encyklopedia PWN” w 13 t. (1962–1970), „Wielka Encyklopedia PWN” w 31 t. (2001–2005); „Atlas Rzeczypospolitej Polskiej”, red. M. Najgrakowski, Warszawa 1993.
3. Por. Plebiscyty na Warmii, Mazurach i Powiślu w 1920 roku. Wybór źródeł, red. Piotr Stawecki/Wojciech Wrzesiński, Olsztyn 1986.
4. M. Jałowiecki, Na skraju Imperium i inne wspomnienia, Warszawa 2014, s. 316.
5. M. Wańkowicz, Na tropach Smętka, Łodź 2023, s. 313–314; edycja na podstawie pierwszego, niecenzurowanego wyd. z r. 1936.
6. ks. W. Łęga, Ziemia Malborska. Kultura ludowa, Gdynia 2018, s. 71.
7. H. Donimirska‑Szyrmerowa, Był taki świat…, Poznań 2023, s. 154–155; autora nawiązuje tu do przynależności Województwa Malborskiego do państwowości polskiej w okresie 1466–1772.
8. H. Górnowicz, Toponimia Powiśla Gdańskiego, Gdańsk 1980, s. 5.
9. Por. Zbiory Muzeum w Kwidzynie, Statut Związku Polaków w Niemczech, nr inw. MK/Hpk/37.
10. Zbiory Muzeum w Kwidzynie, Ustawy Związku Polaków w Prusach Wschodnich, nr inw. MK/Hpk/56, s. 3.
11. Ibidem, s. 4.
12. Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Odpis Protokołu z zebrania konstytucyjnego Związku Polaków w Prusach Wschodnich, sygn. 6/4/0/2.1.1.11/2221, s. 1.
13. Notatki z roku 2007 przekazane autorowi via e‑mail z dnia 16.05.2025.
14. „Gazeta Polska dla powiatów nadwiślańskich, rok I, nr 97, 24.07.1920, s. 1.
15. „Rzeczpospolitaֲ” rok I, nr 4, 18.06.1920, wydanie wieczorne, s.3.
16. Archiwum Państwowe w Bydgoszczy, Sygnatura: 6/16/0/1/15, s. 20.
17. J. Giertych, Za północnym kordonem (Prusy Wschodnie), Olsztyn 2022, s. 72.
18. Por. R. Galon, Powiśle. Geografia, [w:] Warmia i Mazury, red. S. Zajchowska/M. Kiełczewska‑Zalewska, Poznań 1953. s. 282–302.
19. Por. E. Romer, Geograficzno‑statystyczny Atlas polski, Warszawa‑Kraków 1916, tablica XII (Polacy na Kresach).
20. Powiaty Malbork, Sztum, Kwidzyn i Susz w obrysie granic przeprowadzonego plebiscytu.
21. Por. T. Wyżlic, Granica Prus Wschodnich na odcinku z Polską w latach 1919–1922, Komunikaty Mazursko‑Warmińskie, nr 2 (308), 2020, s. 212.